Polderblues.be

Het erf is gewoonlijk door een haag ingesloten. Deze haag weerhoudt de hoenders en het kleinvee zich van de hof te verwijderen. De levende afsluiting is op spaarzame wijze verkregen, ze vraagt weinig onderhoud. Het zijn dikwijls de zogenaamde "Spaanse hagen".

Deze onderscheiden zich door hun vastheid en hun ineenstrengelende groei van de zogenaamde "boekenhagen", doornhagen of palmhagen.Is het blad van de haag fijn gevormd, dan is het een meisjeshaag, indien grof, een mannekens- of jongenshaag. Vroeger werd in de pachtbrieven bepaald hoe de hagen moesten zijn rondom elk stuk land. Deze omheiningen worden ook "tuinen" genoemd. Benevens de "levende" haag is ook de "dode" haag in gebruik. Deze bestaat gewoonlijk uit een afsluiting met dood hout ofwel uit een sterk vlechtwerk van wilgentakken en eikenhout; deze takken worden eerst gekloofd en daarna in de grond geplant. Een dergelijke afsluiting wordt om de drie jaar vernieuwd.In de streek van Veurne-Ambacht komt het gebruik van in vlechtwerk uitgevoerde omtuiningen nog zeer veel voor, ook in Frans-Vlaanderen. Deze afluiting is oeroud. Is de hofstede omwald, dan wordt gewoonlijk geen omtuining aangebracht.

De toegang tot het hof vormt een mobiel afsluiting, hetzij deur of hek. Deze afsluitingen noemt men ook balie, stoephekjes, stoeppalen, hekposten, hekpalen, uitkijkhekjes enz. Bij oude omwalde hoeven wordt nog een poortgevel ofwel een poortgebouw in ere gehouden, vaak geflankeerd door krachtige steunberen, die als een versperring tot ver in het slootwater reiken.Sporadisch wordt nog een versterkt poortgebouw opgemerkt, voorzien van kantelen en schietgaten. De ruimte, die boven de doorgang ligt en afgedekt is door een zadeldak, was vroeger als duivenhok ingericht. Dergelijke duiventorens hadden dikwijls een effectvolle indruk.
De poortgevels ( een breed muurvlak voorzien van een poortopening met afsluithek) kunnen wel eens versierd zijn met de wapenschilden van de vroegere bezitters.
Andere poorten bestaan gewoonweg uit twee gemetselde hekpijlers, aan de bovenzijde verbonden door een geprofileerde grote dwarsbalk, waarop een overkuiving is aangebracht. Typisch zijn vooral de "stoephekjes", waarover men heenstappen kan zonder de "barreel" te moeten opendraaien.
De sloopgeest van voorbije eeuwen heeft jammer genoeg talrijke karakteristieke bakstenen poortgebouwen uit de gotische en renaissancetijd en latere perioden doen verdwijnen.
Bij het betreden van een neerhof maken we gewoonlijk kennis met de trouwe waakhond. Vaak huizen deze dieren, die de vreemde bezoekers moeten aankondigen in een houten hok. Zelden vinden we nog de gemetselde schuilplaatsen, die uit vroegere tijden dateren, zoals er o.m. in de 13e eeuw in Koksijde heeft gestaan. Het was een kwartferisch, overkoepeld miniatuur gebouwtje, dat aan de voorzijde voorzien was van een sierlijk geprofileerde windberg.
Dit gebouwtje behoorde tot de abdij Ter Duinen.

Soms staat als een voornaam teken van adel een architectonisch verzorgde duiventoren op het neerhof van de kasteelhoeve of oude heerlijkheid. In de Middeleeuwen was het houden van duiven een voorrecht. Een gewone man zonder heerlijkheid of rechtsmacht mocht geen duivenhuis bezitten. Dit recht behoorde alleen de geestelijkheid en den adel. Het duivenkweken behoorde tot een van de voornaamste bezigheden van de landedelman. Van de 13e tot de 18e eeuw was het een belangrijk onderdeel van de voeding. Vroeger maakten de duiven deel uit van het goed; de pachter moest bij zijn afscheid de duivenkeet zo bevolkt laten als bij zijn aankomst. Een duifhuis (duivenkot, duiventil) is gewoonlijk uit baksteen gebouwd. Ook getimmerde, in vakwerk uitgevoerde en met stro afgedekte duivenhuizen hebben bestaan. Het zijn vrijstaande gebouwtjes, op een stenen voet opgericht, of in de vorm van een miniatuur-paalspijker. Het in baksteen opgetrokken Vlaamse duifhuis op rechthoekig grondplan onderscheidt zich op treffende wijze van de zware, massief ronde duiventoren in Noord-Frankrjk. Zelden komen in Vlaanderen torens voor op rond, zes- of achthoekig grondplan. Onze metselaars wisten dikwijls een treffende en schilderachtige oplossing te vinden voor de bouw van onze duivenketen. De vlak gemetselde torenromp is aan het bovendeel door een aantal duivengaten onderbroken, die meermalen een meetkundige versiering vormen. Een op geprofileerde zandstenen consoles rustende slag legt een schaduwlijn op de gevelzijde, die als hoofd- of voorgevel van het duivenhuis wordt beschouwd. Het kan ook gebeuren, dat de gevelstenen jaarcijfers of wapens voorstellen. Langs binnen zijn deze torentjes voorzien van een draaiende paal met ladders, waarmee de vele nisvormige in de wand aangebrachte nesten te bereiken zijn. De binnenruimte is afgedekt door een tussen twee trapgevels ingesloten zadeldak, ofwel door overhoeks in elkaar gewerkte zadeldaken tussen vier trapgevels, zelden echter door een veelvuldige spits.
Bakhuis:
Op het erf treffen we dikwijls ook een bakhuis aan, dat soms volkomen afgezonderd is van de woning en de overige dienstgebouwen. Zulk een miniatuur gebouwtje kan uit twee delen bestaan: het deegkot en de eigenlijke oven.Van de 12e eeuw begonnen de boeren private ovens te plaatsen. Ovenkot, ovenhuis, bakhuis, ovenbuur, ovenboor, bakkete zijn termen die vroeger in Vlaanderen veel gebruikt werden. Boven de bakoven (bovenoven) is gewoonlijk een droogplaats; onder de oven (ovenkelder, ovenvout of assekot) is een kleine ruimte voorbehouden die door een houten geraamte of stoel ingesloten is. Vuurvaste steek- of kleistenen vormen het kwartferische gewelf van de ovenholte. De ovenromp wordt gebakken. Gedroogde steekstenen worden met natte klei tot een gewelfvormig geheel gemetseld. Daarna wordt gedurende drie dagen gestookt, ten einde de romp tot een vaste massa te bakken, een werk dat door steenbakkers wordt verricht. Wanneer de oven gemaakt is uit kleem (kleiaarde) met gehakt stro, dan hebben we een koekoven (van koeken, kleikoeken = gedroogde en niet gebakken kleistenen)
Een jongere techniek is in gebruik bij de z.g. steenoven. Deze is zo dik gemaakt, dat de warmte gedurende het bakken van het brood er niet doorheen kan trekken, waardoor steeds een gelijke temperatuur blijft behouden.
Vroeger bestond de bakoven eenvoudig uit een kleine ovenromp, die gewoonlijk op een houten onderstel of stoel ruste. Onder de oven lag het assekot. Dit zijn de open ovens. Ze liggen bloot om na gebruik gemakkelijker af te koelen en het barsten tegen te gaan. Een schilddakje en een hangend vlechtwerk uit stro volstaan om de open romp tegen regen te beschermen.
Een gesloten bakhuis is comfortabeler ingericht. Deze bakhuizen kunnen wel eens groot zijn en met smaak uitgevoerd. Bijzonder decoratief is dan de gevelpartij, die versierd is met gekleurde bakstenen in kruisvorm, een niskappelletje ofwel gevelstenen met jaarcijfer. Dergelijke bakhuizen noemt men wijkovens; hier wordt het brood gebakken voor hen, die over geen eigen oven beschikken. Een weekoven daarentegen is voor eigen gebruik.

Toegangswegen:
De toegangswegen vanaf de openbare weg tot aan het hof moeten steeds goed verhard worden. Dit is onontbeerlijk in de winter. Aan beide zijden van de weg tracht men afleidingsgrachten te voorzien waarin het water van de weg opgevangen wordt. Deze grachten moeten steeds goed onderhouden blijven.

De pomp:
Wanneer geen pomphuis aan de boerenwoning is aangebouwd, staat de pomp gewoonlijk bij de huisgevel onder een klein afdakje (lessenaarsdakje). Het toestel verschilt echter van streek tot streek, dit houdt verbandt met het gemakkelijk of moeilijk te bereiken water. In Oost-Vlaanderen, ten Noordwesten van Gent, bemerken we het veelvuldig gebruik van het kleine steekpompje, uit "pomphout" gemaakt; een eiken stam, goed afgerond en doorboord, wordt tot een pompbuis van ongeveer 50-60 cm bewerkt. In het Waasland, Brabant en West-Vlaanderen gebruikt men de armpomp. Deze is groter dan de steekpomp, en voorzien van een hefboom (arm).

Vervolgens is daar nog de karakteristieke steenput, met kettingrol. Een emmer wordt aan een ketting bevestigd, en door een rol op en neer gelaten. Meestal zijn deze waterputten door een tentdakje afgedekt of soms geheel afgesloten. De z.g. putrol met ketting kan ook aan de voorgevel zijn aangebouwd. Dergelijke waterputten met stenen kuip, zijn in de heuvelachtige gebieden van Vlaanderen nog veel in gebruik geweest.
Voornamelijk in de heidestreek van het Kempenland werd de oeroude schommelpers nog lang in ere gehouden. Deze bestaat uit drie delen: de gemetselde kuip (putkuip, putkeef of kevie), waarvan de borstwering uitmaakt; vervolgens loodrecht geplaatste paal (stok of putligger), voorzien van een gaffel en een daaraan bevestigde wip (zwiksie,zwemmer), met ketting en haak. Het verspreidingsgebied van de schommelpers is eertijds buitengewoon groot geweest. Oude documenten tonen aan, dat dit toestel vroeger ook in Westelijk Vlaanderen in gebruik was.Toch moest het vroeger over geheel Noorwestelijk Europa verspreid geweest zijn.

wordt vervolgd